Jadidchilik harakatining tarixiy va pedagogik ahamiyati
Turkistonda jadidchilik harakati ta'limni isloh qilish, yoshlarga dunyoviy bilim berish va milliy o'zlikni anglatishda muhim tarixiy-pedagogik ahamiyat kasb etgan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkistonning ijtimoiy-siyosiy, madaniy hamda ma'rifiy hayotida tub o'zgarishlar yuzaga keldi. Jamiyat taraqqiyotini ta'lim, ilm-fan va milliy ong bilan bog'lagan ziyolilar avlodi jadidlar nomi bilan tanildi. "Jadid" so'zi arabcha "yangi" ma'nosini anglatib, bu harakat yangilanish, islohot va ma'rifatparvarlik g'oyalariga asoslangan edi. Jadidchilik dastlab ta'lim sohasidagi o'zgarishlardan boshlanib, keyinchalik keng ijtimoiy-ma'naviy harakatga aylandi.
Ta'lim tizimini isloh qilish yo'lidagi qadamlar
Jadidlar xalqning savodsizligi va ilm-fandan uzoqlashuvini taraqqiyotga to'sqinlik qiluvchi asosiy omil deb bildilar. Ular maktab va madrasalarda o'qitish usullarini yangilash, dunyoviy bilimlarni joriy etish hamda yosh avlodni zamon talablari asosida tarbiyalash masalasini ilgari surdilar. Ismoilbek G'aspirali ilgari surgan "usuli jadid" g'oyasi Turkiston jadidlariga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Mahmudxo'ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho'lpon va Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi ma'rifatparvarlar yangi usul maktablari ochish, darsliklar yaratish va matbuot orqali xalq ongini uyg'otish ishlariga katta hissa qo'shdilar.
Eski maktablardagi yodlashga asoslangan ta'lim tanqid qilinib, bolalarning mustaqil fikrlashi, yozish, hisoblash va dunyoqarashini kengaytirishga e'tibor qaratildi. Jadid pedagogikasida matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik, ona tili va adabiyot kabi fanlarni o'qitish muhimligicha qoldi. Abdulla Avloniyning "Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir" degan fikri bu harakatning eng asosiy g'oyaviy poydevorlaridan biriga aylandi.
Jadid pedagogikasining asosiy tamoyillari
- Ma'rifat va ilm: Xalqni jaholatdan chiqarishning asosiy yo'li ilm-fan va ma'rifat ekani ta'kidlandi.
- Maktablarni yangilash: Eski ta'lim tizimini to'liq rad etmagan holda, uni tez, tushunarli va samarali "usuli jadid" maktablari orqali takomillashtirishga intilindi.
- Milliy tarbiya va vatanparvarlik: Yosh avlodda milliy g'urur, ona tiliga hurmat, tarixiy xotira va xalq manfaatiga sadoqat tuyg'ularini tarbiyalashga alohida e'tibor qaratildi.
- Dunyoviy bilimlar: Diniy bilimlar bilan bir qatorda amaliy va dunyoviy fanlarni o'rganish taraqqiyotning asosi sifatida ko'rsatildi.
- Matbuot va adabiyot: Gazeta, jurnal, darslik va badiiy asarlar orqali xalqni ijtimoiy faollikka da'vat etish vositasi sifatida foydalanildi.
Bugungi kunda ham jadidlarning ta'limni hayot bilan bog'lash, fanlarni amaliy o'qitish va o'quvchini faol fikrlashga undash g'oyalari zamonaviy kompetensiyaviy yondashuv bilan to'la hamohangdir. Ilmli, ma'rifatli va mas'uliyatli avlodni tarbiyalash har qanday davrda milliy taraqqiyotning asosiy mezoni bo'lib qoladi.
Manba: UzA
